Việt Nam trước ngã rẽ phát triển xanh: Tăng trưởng hay đánh đổi tương lai?

Việt Nam đang đứng trước một quyết định mang tính bước ngoặt. Con đường tăng trưởng dựa vào khai thác tài nguyên, năng lượng hóa thạch và mở rộng theo chiều rộng đã mang lại thành tựu kinh tế ấn tượng trong hơn hai thập kỷ qua. Tuy nhiên, trước sức ép ngày càng lớn của biến đổi khí hậu, mô hình phát triển truyền thống đang bộc lộ những giới hạn rõ rệt, buộc Việt Nam phải lựa chọn một hướng đi mới: phát triển xanh và bền vững.

Biến đổi khí hậu – thách thức hiện hữu với tăng trưởng

Theo Báo cáo Khí hậu và Phát triển Quốc gia của Ngân hàng Thế giới (WB), để hiện thực hóa mục tiêu trở thành quốc gia thu nhập cao vào năm 2045, Việt Nam không thể chỉ tập trung vào tăng trưởng kinh tế, mà phải đồng thời nâng cao khả năng chống chịu với khí hậu và cắt giảm phát thải carbon.

Những con số tăng trưởng cho thấy bức tranh tích cực: GDP Việt Nam duy trì mức tăng trung bình 6–7%/năm trong hơn 20 năm, thu nhập bình quân đầu người năm 2025 ước đạt 4.745 USD, tiếp tục cải thiện so với năm 2024. Thành quả này đã giúp hàng chục triệu người thoát nghèo và đưa Việt Nam trở thành điểm sáng kinh tế của Đông Nam Á.

Tuy nhiên, theo chuyên gia chuyển đổi xanh Phạm Hoài Trung, biến đổi khí hậu đang dần trở thành “lực cản” trực tiếp đối với tăng trưởng. Với hơn 3.260 km bờ biển, Việt Nam nằm trong nhóm quốc gia chịu tác động nặng nề nhất từ nước biển dâng. Nếu mực nước biển tăng 1 mét, khoảng 10% dân số và 12% diện tích đất nông nghiệp có nguy cơ bị ảnh hưởng. Riêng Đồng bằng sông Cửu Long đang mất hàng trăm hecta đất mỗi năm do sạt lở và xâm nhập mặn. Thiên tai hiện gây thiệt hại tương đương 3–5% GDP mỗi năm.

Song hành hai lộ trình: thích ứng và giảm phát thải

WB khuyến nghị Việt Nam cần đẩy mạnh đầu tư vào hạ tầng bền vững và hệ thống cảnh báo sớm. Hiện mới chỉ khoảng 35% dân số được tiếp cận hiệu quả với các hệ thống cảnh báo thiên tai, trong khi việc mở rộng có thể giúp giảm đáng kể thiệt hại về người trong các đợt thiên tai lớn.

Quy hoạch đô thị cũng được xem là điểm then chốt. Đến năm 2030, dự kiến 40% dân số Việt Nam sẽ sinh sống tại các đô thị, trong đó nhiều thành phố ven biển như Hải Phòng, Đà Nẵng hay TP Hồ Chí Minh đang đối mặt rủi ro ngập lụt ngày càng nghiêm trọng.

Để đạt mục tiêu thích ứng khí hậu và phát thải ròng bằng “0”, WB ước tính Việt Nam cần đầu tư thêm khoảng 6,8% GDP, tương đương 368 tỷ USD từ nay đến năm 2040.

Chuyển dịch năng lượng – trụ cột của khử carbon

Việt Nam hiện là một trong những quốc gia có nhu cầu điện tăng nhanh nhất thế giới, với mức tăng 9–10% mỗi năm. Trong khi đó, than đá vẫn chiếm hơn một nửa cơ cấu sản xuất điện. Nếu không thay đổi, lượng phát thải CO₂ có thể tăng gấp đôi vào năm 2035.

Báo cáo của WB cho rằng, chuyển dịch sang năng lượng tái tạo là con đường tất yếu. Việt Nam sở hữu tiềm năng điện gió ngoài khơi lên tới 600 GW, cùng với sự bùng nổ của điện mặt trời trong những năm gần đây. Theo TS Nguyễn Thị Thanh Tâm (Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh), việc tận dụng tốt các nguồn năng lượng này sẽ giúp Việt Nam vừa đảm bảo an ninh năng lượng, vừa giảm phát thải dài hạn.

Bài toán 370 tỷ USD và vai trò của khu vực tư nhân

Theo các chuyên gia ESG, lộ trình khử carbon hướng tới mục tiêu phát thải ròng bằng “0” vào năm 2050 đòi hỏi nguồn lực tài chính rất lớn, đặc biệt cho các lĩnh vực năng lượng, giao thông, công nghiệp và nông nghiệp. Công cụ định giá carbon được xem là giải pháp quan trọng để điều chỉnh hành vi thị trường và huy động nguồn vốn cho chuyển đổi xanh.

Ước tính, nhu cầu vốn cho giai đoạn 2022–2040 lên tới hơn 100 tỷ USD, trong đó phần lớn dành cho chuyển dịch năng lượng. Nếu đầu tư hiệu quả, Việt Nam có thể tạo thêm hơn 1 triệu việc làm mới vào năm 2030, đồng thời tiết kiệm hàng tỷ USD chi phí nhập khẩu nhiên liệu hóa thạch mỗi năm.

Tuy nhiên, tổng nhu cầu đầu tư cho hạ tầng xanh và năng lượng tái tạo trong dài hạn có thể lên tới khoảng 370 tỷ USD – con số vượt xa khả năng ngân sách nhà nước. WB nhấn mạnh vai trò then chốt của khu vực tư nhân, thị trường vốn xanh và các cơ chế tài chính khí hậu. Hiện nay, tín dụng xanh mới chiếm hơn 4% tổng dư nợ, cho thấy dư địa còn rất lớn để mở rộng.

Chuyển đổi xanh – điều kiện cho thịnh vượng dài hạn

Việt Nam đã cam kết đạt phát thải ròng bằng “0” vào năm 2050. Đây là mục tiêu đầy thách thức nhưng cũng mở ra cơ hội để tái cấu trúc nền kinh tế theo hướng bền vững, nâng cao năng lực cạnh tranh và vị thế quốc gia.

Theo giới chuyên gia, sự ra đời của Hiệp hội Chuyển đổi Xanh Việt Nam (VGA) trong giai đoạn này mang ý nghĩa chiến lược, góp phần kết nối doanh nghiệp, chuyên gia và cộng đồng, thúc đẩy đổi mới sáng tạo trong năng lượng sạch, kinh tế tuần hoàn và bảo vệ môi trường.

Báo cáo của WB không chỉ là lời cảnh báo, mà còn là “bản đồ đường đi” cho Việt Nam trong ba thập kỷ tới. Phát triển xanh không còn là lựa chọn mang tính đạo đức, mà đã trở thành điều kiện tiên quyết để Việt Nam vừa tăng trưởng, vừa bảo vệ tương lai của chính mình.